Açık bilim neden artık bekleyemez

Open Science NL'nin 12 Kasım 2026'da yayımladığı, Eindhoven Teknoloji Üniversitesi'nden Prof. Daniel Lakens ile yapılan söyleşinin tam Türkçesi aşağıda. Önce çizgi roman ve beş maddelik özetle hızlıca, sonra yazının tamamıyla ayrıntılı okuyabilirsiniz.

Açık bilim neden artık bekleyemez

12 Kasım 2026

Bilimsel araştırmalar çoğunlukla kamu parasıyla finanse ediliyor. Eindhoven Teknoloji Üniversitesi'nden Prof. Daniel Lakens'e göre bu nedenle bu araştırmalardan doğan bilgi herkesin erişimine açık olmalı. Ona göre yeni açık erişimli yayın platformu Open Research Europe (ORE), bilimsel bilginin serbestçe erişilebilir olduğu ve odağın yeniden daha güçlü biçimde araştırmanın kalitesine kaydığı bir geleceğe katkı sağlıyor.

(Video: Open Research Europe'daki araştırmacılar | Daniel Lakens)

“Toplumun finanse ettiği araştırmalar açıkça erişilebilir olmalı” diyor Lakens. “Bilginin geniş ölçüde erişilebilir olması gereken bir sisteme giderek daha fazla yaklaşıyoruz. Araştırma açık erişimli değilse daha zor bulunur, paylaşılır ve kullanılır. Yapay zekâ ve büyük dil modelleri (LLM'ler) gibi teknolojiler bilgi bulmada giderek daha önemli bir rol oynuyor. Bu daha büyük arama sistemlerinin doğru bilgi içermesi gerekiyor. Bilimsel araştırmaları olabildiğince açık hâle getirerek bu sistemler güvenilir bilimle beslenmiş olur.”

Prestij değil kalite

Lakens'e göre bilim, mevcut yayın sistemi içinde uzun süredir sınırlamalarla karşılaşıyor. Araştırmacılar çoğu zaman prestijli dergilerde yayın yapmak zorunda hissediyor; oysa bir derginin itibarı, araştırmanın kalitesini kendiliğinden yansıtmıyor. “Sistem dergilere büyük bir güç veriyor. Bu tarihsel olarak böyle gelişti, ama mutlaka arzu edilen bir durum değil” diye açıklıyor. “Bilginin etkili biçimde üretilmesini engelliyor. Bilim insanlarının işlerini düzgün yapabilmesi çok daha önemli. Bu yüzden nihayetinde soru şu olmalı: Araştırma iyi mi, değil mi? ‘Hangi dergide yayımlandı?’ değil.”

Ayrıca bilimsel katkıların yalnızca makalelerden çok daha fazlasını kapsadığına dikkat çekiyor. Veri setleri, yöntemler ve diğer araştırma çıktıları da araştırma sistemi içinde yeterince tanınmaları koşuluyla değerli olabilir.

İnandırıcı bir alternatif

ORE, birçok araştırmacının yıllardır eleştirdiği bir sisteme, geniş destek gören bir alternatif sunuyor. Girişimin arkasındaki kuruluşlara duyulan güven de burada önemli bir rol oynuyor. “ORE, NWO (Hollanda Araştırma Konseyi) gibi saygın kuruluşlar tarafından destekleniyor. Bu güven veriyor ve onu güçlü bir girişim yapıyor. Aslında çok uzun zamandır memnun olmadığımız ama bir türlü üzerimizden atamadığımız bir sisteme alternatif sunuyor.”

Hollanda NWO aracılığıyla katıldığından beri Hollanda araştırma kurumlarına bağlı araştırmacılar da platformu kullanabiliyor. Bu, yayın ücreti ödemeden açık erişimli yayın yapmayı çok daha geniş bir araştırmacı grubu için erişilebilir kılıyor.

Daha fazla şeffaflığa alışmak

ORE'nin temel özelliklerinden biri, şeffaf yayın ve hakem değerlendirmesi süreci. Lakens'e göre bu, araştırmacıların alışık olduğundan farklı bir düşünme biçimi gerektiriyor. Bazı akademisyenlerin, özellikle kariyerinin başındakilerin, bu konuda çekinceleri olmasını anlıyor. Öte yandan şeffaflığı gerekli bir gelişme olarak görüyor.

“Şeffaflığın çözüm olarak görüldüğü bir gelişmenin tam ortasındayız. Ama böyle bir değişimin gerçekten alışmamız gereken bir şey olduğunu da kabul etmeliyiz” diyor Lakens. “Bu, o açıklıkla başa çıkmayı öğrenmemiz gerektiği anlamına da geliyor. Değişim zaman alır, ama bu çok doğal. Daha iyi bir sisteme ulaşmak istiyorsak zaman zaman uyum sağlamamız gerekecek.”

Ayrıca bilim camiasında daha fazla açıklık ve iş birliğini gerçekten isteyen pek çok genç araştırmacı olduğunu ekliyor. Onlar için ORE gibi girişimler ilgi çekici bir alternatif sunabilir.

Geriye bakıp merak etmek: Bunu neden daha önce yapmadık?

Lakens'e kalsa açık bilim zamanla norm hâline gelecek. Açık erişimli bilginin faydalarının önümüzdeki yıllarda daha da netleşeceğini düşünüyor. “Açık bilginin faydalarının ne kadar büyük olduğunu küçümsüyoruz. Bence yirmi yıl sonra geriye bakıp bunu neden çok daha önce yapmadığımızı merak edeceğiz” diyor Lakens. “Mesele yalnızca bilim insanları olarak biz değiliz; bunu uğruna yaptığımız toplum.”

“Açık bilginin faydalarının ne kadar büyük olduğunu küçümsüyoruz. Bence yirmi yıl sonra geriye bakıp bunu neden çok daha önce yapmadığımızı merak edeceğiz.” — Daniel Lakens

Open Research Europe (ORE) nedir?

ORE, araştırma sonuçlarını açık hakem değerlendirmesiyle, açık ve şeffaf biçimde yayımlamaya yönelik bir platform. Amacı bilimsel iletişimi hızlandırmak ve kamu kaynaklarıyla finanse edilen araştırmaların okur ya da yazar için hiçbir maliyet olmadan serbestçe erişilebilir olmasını sağlamak.

Ekim 2026'ya kadar ORE, Avrupa Komisyonu'nun bir modeliydi. Kasım 2026'dan bu yana platform, Avrupa genelinde 16 ulusal fon kuruluşu ve araştırma kuruluşu tarafından destekleniyor. Bu da platformu katılımcı ülkelerdeki tüm araştırmacılar için erişilebilir kılıyor.

Konular: Bilginin kullanıma aktarılması · Açık bilim · Open Research Europe (ORE)

Open Science NL'nin LinkedIn paylaşımı

Araştırmayı nerede yayımlandığına göre değerlendirmeyi bırakıp iyi bir araştırma olup olmadığına odaklansaydık ne olurdu?

Eindhoven Teknoloji Üniversitesi'nden Prof. Daniel Lakens'e göre bilimin geleceği, araştırma çıktılarının açıkça erişilebilir, şeffaf ve prestij yerine kaliteye odaklı olmasına bağlı.

Lakens, Open Research Europe (ORE) gibi platformların odağı dergi prestijinden uzaklaştırıp asıl önemli olana, yani araştırmanın kalitesine geri döndürmeye yardımcı olabileceğini belirtiyor. Ayrıca yapay zekâ çağında açık bilimin artan önemi, hakem değerlendirmesinde şeffaflık ve bir gün açık bilgiyi neden daha önce benimsemediğimizi merak edebileceğimiz üzerine düşüncelerini paylaşıyor.

Hikâyenin tamamını okuyun ve ORE'nin araştırmacılar ve toplum için neden oyunun kurallarını değiştirebileceğini keşfedin.

#OpenResearchEurope #OpenScience #OpenAccess #ScholarlyCommunication

Kaynak: Open Science NL / NWO (Hollanda Araştırma Konseyi), “Why open science can no longer wait”, 12 Kasım 2026; Open Science NL'nin LinkedIn paylaşımı. Bu sayfa, yazının yorum katılmadan yapılmış Türkçe çevirisidir; görüşler Daniel Lakens'e aittir. Çizgi roman ve beş maddelik özet, yazıdaki bilgileri sadeleştirerek anlatır; karakterler kurgudur, kareler yapay zekâ desteğiyle Ligne Claire tarzında çizildi. Yazının özgün hâli kaynağında.