Amaç mı, sonuç mu? Bir çevre kuralını sahada tartmak

Aşağıdaki konuşma kurgudur. Belirli bir kişiyi, kurumu, ülkeyi ya da yürürlükteki belirli bir düzenlemeyi hedef almaz; sahada sık duyduğum soruları tek bir masaya taşımak için yazdım. Soruyu soran meraklı biri; cevap veren ise kuralın nasıl yazıldığını da nasıl uygulandığını da bilen, sesi sert ama niyeti sağlam bir hukukçu.

— Bu kural neden çıkarıldı?

— Çevreyi korumak için. Salımı azaltmak, kaçağı görünür kılmak, kayıt dışı gazın önünü kesmek için.

— Güzel. Peki sahadaki sonucu ne oldu?

— İşte orası biraz karmaşık. Amaç başka şeydir, uygulama başka şey.

— Nasıl yani? Çevreyi korumak için konulan bir kural çevreye nasıl zarar verebilir?

— Kuralın kendisi zarar vermez. Ama uygulaması aksarsa, aynı madde iki yerde iki türlü yorumlanırsa, denetim yalnızca kayıt tutanı bulup tutmayanı hiç görmüyorsa, hesapta olmayan sonuçlar çıkar.

— Örnek verir misiniz?

— Farz edelim ki kayıt yükü ağırlaştı, maliyeti arttı. Kayıt tutan görünür olur, tutmayan görünmez kalır. Kaçağı olan bir cihaz ya kayıt dışı bir elde onarılır ya da hiç onarılmaz; gaz sessizce atmosfere gider. Kâğıtta azalan salım, havada devam eder.

— Yani sorun kuralda değil, uygulamada mı?

— Bazen kuralda da eksik olur. Geçiş süresi kısadır, alternatif akışkan pahalıdır, sertifikalı ekip sayısı yetersizdir. İyi niyetle konulmuş bir hüküm, sahanın gerçeği hesaba katılmadan uygulandığında yeni bir soruna dönüşür.

— O zaman “kural çıktı, sorun çözüldü” demek yetmiyor.

— Yetmez. Bir çevre kuralının başarısı, metnin kâğıt üzerinde ne kadar düzgün durduğuyla değil; doğaya, insana ve günlük işe sahada verdiği sonuçla ölçülür. Ölçmüyorsanız korumuyorsunuz, yalnızca yazıyorsunuz demektir.

— Peki yanlış uygulama çevreye zarar veriyorsa ne yapmalı?

— Konuşmak, veriye bakmak, karşılaştırmak. Kaç cihaz kayıtlı, kaç kilogram akışkan geri kazanıldı, bulunan kaçak kaç günde kapatıldı, aynı tesiste ertesi yıl ne oldu. Rakam varsa tartışma büyümez, düzeltme başlar. Kuralı savunmanın yolu da budur zaten: ölçülmeyen kural, ilk itirazda yıkılır.

— Demek ki çevreyi korumak yalnızca kural koymak değilmiş.

— Değil. Doğru amaç, doğru uygulama, işleyen denetim ve gerektiğinde düzeltme. Dördü bir arada. Biri eksikse, korumaya çalıştığınız şeye kendi elinizle zarar verirsiniz.

Buraya kadarı kurgu. Ama sorusu gerçek ve sahada her gün karşımıza çıkıyor: bu kuralın amacı neydi, sahadaki sonucu ne oldu? Bu soruyu kızmadan sorabilmek için tek bir şey gerekiyor: kayıt. Servis raporunu, sızdırmazlık kontrolünü, geri kazanılan akışkan miktarını düzgün tutan firma hem kuralın yükünü hem de savunmasını elinde taşır. Elinde rakam olan itiraz eder ve dinlenir; olmayanın söyledikleri şikâyet sayılır.