Mankurt olmamak: Sahanın hafızası
Kazak bozkırının ortasında küçük bir demiryolu kavşağı. Ömrünü orada, kar tipide rayları açık tutarak geçirmiş Yedigey, en eski arkadaşı Kazangap ölünce onu atalarının mezarlığı Ana-Beyit'e götürmek için yola çıkar. Tek bir gün süren bu yolculuk, bir ömrün ve bir halkın hesabına dönüşür.
Yolda Yedigey'in aklına mezarlığın adının hikâyesi gelir: mankurt efsanesi. Bozkırı basan yağmacılar, esir aldıkları gençlerin başını kazıyıp taze deve derisi geçirir ve onları güneşin altında aç susuz bırakırlar. Deri kuruyup başı sıktıkça çoğu ölür. Hayatta kalanlar hafızasını kaybeder: adını, anasını, nereden geldiğini bilmeyen, yalnızca verilen işi yapan ve kaçmayı hiç düşünmeyen birer köleye dönüşürler.
Nayman Ana oğlunu yıllarca arar ve sonunda onu bir deve sürüsünün başında bulur. Oğul annesini tanımaz. Kadın ona adını, babasının adını tekrar tekrar söyler; ama geçmişi silinmiş biri için bu kelimelerin hiçbir anlamı yoktur. Efendileri gelip bu kadının düşman olduğunu söyler ve eline bir ok verir. Oğul annesini vurur. Anlatıya göre kadının beyaz başörtüsü bir kuşa dönüşür ve bozkırda hâlâ babasının adını seslenerek uçar. Mezarlığın adı buradan gelir.
Bu efsaneyi okurken aklıma sahadan kopan insanlar geldi. Yıllarca aynı işi ezberden yapan, neden yaptığını hiç sormayan, cihazın yalnızca ekranda yazanını okuyan tekniker. Bugün bu tehlikenin daha keskin bir hali var: yapay zeka. Bir tekniker arıza kodunu sorup cevabı saniyeler içinde alabiliyor; bu büyük bir güç. Ama kodun neden oluştuğunu, kompresörün sesinin ne anlattığını, o cihazda geçen yaz neler yaşandığını bilmeyen biri, ekranın söylediğini sorgulamadan uygular. Deve derisi kadar görünür değildir ama sonuç aynıdır: hafızası olmayan bir el.
Bizim yaklaşımımız bu yüzden net: yapay zeka hafızayı silmek için değil, korumak için var. Ustanın bilgisi, firmanın geçmişi ve her cihazın hikâyesi kayda geçsin; genç tekniker cevabı alırken nedenini de öğrensin. Yanımda yetişen gençlere önce sistemin nasıl çalıştığını, sonra aracın ne dediğini öğretiyorum. Araç eli hızlandırır; ama insana adını ve mesleğini hatırlatan yine insandır.
Yedigey'in bütün yolculuğu bir inattır: arkadaşını hak ettiği yere götürmek ve geçmişi unutturmamak. Bir ustanın da, bir firmanın da en değerli sermayesi hafızasıdır. Kaynak: Cengiz Aytmatov (12 Aralık 1928 – 10 Haziran 2008), Gün Olur Asra Bedel (1980).
