Doğru olan her hareket değerli değildir

Mahalle bakkalı para üstünü kuruşu kuruşuna sayıp veriyor. Doğru bir hareket. Peki değerli mi?

İoanna Kuçuradi “İnsan ve Değerleri”nde bu soruya beklenmedik bir cevap verir: Bir hareket yapılması gerekeni yerine getirebilir ama yine de değerli olmayabilir. Kitaptaki ifadesiyle, “yapılması gerekeni gerçekleştiren hareketlerin bile her zaman değerli olmadığı” (s. 90).

Aynı hareket, iki ayrı insan

İki bakkal düşünelim. Biri, “fark edilirse adım çıkar, müşteri kaçar” diye doğru para üstü veriyor. Öbürü, karşısındaki insana haksızlık etmemek için. Dışarıdan bakan biri için iki hareket aynıdır; ikisi de doğrudur.

Ama birincisinin doğruluğu şartlara bağlıdır. Kimse görmeyecekse, hesap değişirse, davranış da değişir. Kuçuradi, Kant'ın ayrımına dayanarak bu doğruluğun tesadüfi olduğunu söyler: O kişi o an doğru davranmıştır, çünkü çıkarı tesadüfen doğru yoldan geçmektedir.

Görünüşe göre değer biçmenin bedeli

Kitap bir uyarı daha yapar: Hareketlere, yapana ve duruma bakmadan, görünüşlerine göre değer biçersek, birbirinden bambaşka iki insanı aynı kefeye koyarız. Sonra aynı kişilerin ilerideki davranışları bizi şaşırtır.

Bunu her gün yaşıyoruz. İşe zamanında gelen iki çalışan: biri müdür baktığı için, öbürü arkadaşlarını bekletmemek için. Ödevini yapan iki çocuk: biri ceza korkusuyla, öbürü merak ettiği için. Tabelada aynı not, aynı puan; insanda bambaşka iki hikâye.

Değerli hareketin ölçüsünü Kuçuradi açıkça koyar: Karşımızdakinin insan olarak değerinin zedelenmemesi. Kimse bakmasa da.

Kaynak: İoanna Kuçuradi, İnsan ve Değerleri. Alıntılar kitaptandır; örnekler ve yorum benim. İlgili bölüm: “Tek Tek Hareketleri Değerlendirmenin İmkânsızlığı”.