Önce bir parsel: bütün ülkeyi değil, bir yeri dene

Nisan 1979'da Guangdong'un yöneticileri Deng'e durumu anlattı. Sınırın hemen karşısında Hong Kong vardı; bu yanda ise kaçak, yoksulluk ve işsizlik. Deng'in cevabı bütün ülkeyi bir günde değiştirmek olmadı. Bir parsel işaretleyin, dedi. Adı özel bölge olsun. Merkezin verecek parası yok; bu işi kendi kaynağınızla yapın.

Ağustos 1980'de bunun kuralı çıktı. İlk yerler Shenzhen, Zhuhai, Shantou ve Xiamen'di. Vogel bu yılları “Guangdong ve Fujian'da deneyler, 1979–1984” diye ayrı bir bölümde anlatır. Yöntemin o günkü adı, nehri taşları yoklayarak geçmekti. Bu söz Chen Yun'un dilinden de bilinir; Deng'in kendi tarifi ise daha sade: önce bir yerde dene, tutarsa büyüt.

Ocak 1984'te Deng Shenzhen'e gitti ve gördüğünü yazıyla bıraktı: bölgenin gelişmesi, bu politikayı doğruluyordu. On dört yıl önce bir parseldi. 1992'de aynı yere tekrar baktığında, tartışma hâlâ “bu kapitalizm mi” diye sürüyordu. Onun cevabı yine sonuçtu: korkarak küçük adımla yürümek yerine denemeyi göze alın.

Ben bir fabrikaya süreç ya da yapay zekâ anlatırken bütün hattı bir günde değiştirmeyi teklif etmiyorum. Bir soğuk oda, bir vardiya, bir kayıt. Tutar mı, tekniker kullanır mı, sabah hâlâ duruyor mu? Tutuyorsa ikinci odaya geçeriz. Tutmuyorsa o parselde kalır, bütün tesisi götürmez.

Merkezin “param yok, sahada çözün” demesi de tanıdık. Kaynak her zaman merkezden gelmiyor. Gelen, deneme izni. İzin varsa iş yürür; izin yoksa en doğru fikir de tezgahta kalır.

Kaynak: Ezra F. Vogel, Deng Xiaoping and the Transformation of China (Belknap Press, 2011), “Experiments in Guangdong and Fujian, 1979–1984”. Saha yorumu bana aittir.