Ders 2 · Bölüm 4: Boru tesisatı — bakır, çelik, plastik; lehim ve sert lehim

Soğutucu akışkan borunun içinde yaşar; boru yanlışsa, bağlantı kötüyse gaz kaçar, sistem ölür. Bu bölümde boru çeşitleri, kesme-bükme, lehim ve bağlantı türleri. Sayılar ders notlarındaki gibi.

Boru nedir, hangi borular var

Boru, sıvı ya da gazın güvenle aktığı içi boş bir yoldur. Üç ana malzeme: bakır, çelik, plastik. Bakır yumuşak (25 ya da 50 ft rulo, bükülür) ve sert çekme (20 ft çubuk, dirsekle çevrilir) olur; et kalınlığına göre K (ağır), L (orta, en yaygın), M (hafif) ve DWV (atık-havalandırma) sınıfları vardır.

Soğutma borusuna ACR borusu denir ve dış çapıyla ölçülür: 1/2 inç ACR borusunun dış çapı tam 1/2 inçtir. Sıhhi tesisat borusu ise nominal boyuttur, iç çapla ölçülür; dış çapı söylenenden 1/8 inç büyüktür. Yani 1/2 nominal boru eşittir 5/8 inç dış çap. Bu farkı karıştıran teknisyen yanlış rekor alır.

Çelik boru gaz tesisatı ve buharlı ısıtmada; plastik boru atık su, yoğuşma gideri, su beslemesi ve gaz fırın bacasında kullanılır.

Hat setleri ve yalıtım

Hat seti, sıvı hattı ile yalıtılmış emiş hattının paketidir; ön şarjlı ya da azot şarjlı gelir. Ders notlarına göre 1 Ocak 2010'dan beri R-22 ya da R-142b içeren ön şarjlı hat seti üretilemez ve ithal edilemez.

Yalıtım alçak basınç tarafında yoğuşmayı ve dışarıdan ısı girişini önler; kapalı hücrelidir, ayrıca buhar kesici istemez. Takarken esnetip çekmeyin, et kalınlığı incelir; kesilen kenarları özel yapıştırıcıyla yapıştırıp dikişi arkaya çevirin.

Kesme, çapak alma, bükme

Boru kesiciyi her turda yaklaşık 1/8 tur sıkın; fazla bastırırsanız ağzı ezilir. Demir testeresiyle kesiyorsanız tam 90 derece. Kestikten sonra içerideki çapağı raybayla alın; metal kırıntısı boruya kaçmasın, kompresöre gider.

Bükmek, lehimli ek sayısını azaltır, dolayısıyla kaçak riskini düşürür. Yumuşak bakır yayla ya da manivelalı bükeçle bükülür; bükeçteki 0 işaretini gövdedeki 00 ile hizalayıp istenen dereceye (45, 90) çekersiniz.

Yumuşak lehim ve sert lehim

İkisini ayıran çizgi 842 °F'tir. Altındaki dolgular yumuşak lehimdir, 361–500 °F'ta erir; en yaygını 50/50 kalay-kurşun ve 95/5 kalay-antimon. Üstündeki sert lehimdir (gümüş kaynağı); yüzde 15–60 gümüş içeren alaşımlar 1205–1550 °F'ta erir.

Sert lehimde yüksek ısı borunun içinde siyah oksit pulu yapar; o pullar kılcal boruyu ve valfi tıkar. Çare: lehim boyunca borunun içinden 1–2 psig kuru azot geçirmek. Isı kaynağı hava-asetilen (alev yaklaşık 4200 °F) ya da oksiasetilen (yaklaşık 5600 °F). Erimiş dolgu, temiz iki metal arasındaki yaklaşık 0,003 inçlik boşluğa kılcallıkla çekilir; sızdırmazlık buradan gelir.

Havşa ve şişirme bağlantıları

Havşa: boru ucu 45 derece açılır, havşa rekoru ve somunla sıkılır. Somunu boruya takmayı unutmayın; boruyu bloktan havşa yüksekliğinin üçte biri kadar çıkarın, koniye bir damla soğutucu yağı, sonra çevirin. Çift katlı havşa daha dayanıklıdır.

Şişirme: aynı çaptaki iki borudan birinin ucu zımba ya da manivelayla genişletilir; derinlik borunun dış çapı kadar. Zımbayla yaparken her 3–4 vuruşta bloğu 180 derece çevirin ki boru düzgün kalsın.

Sıkıştırmalı bağlantı ve yüksük

Sıkıştırmalı bağlantı mekaniktir ve çoğunlukla su hatlarında kullanılır: somun, yüksük (ferrule) ve gövde. Somun sıkılınca yüksük ezilip boruyu sarar, conta olur. Teflon bant ya da diş macunu sürmeyin, kaçak yapar; fazla sıkmayın, yüksük bozulur.

Çelik boru dişi ve plastik boru

Çelik boru NPT konik dişle birleşir: koniklik ft başına 3/4 inç (inç başına 1/16), diş açısı 60 derece V. Sağlam ek için yaklaşık 7 tam diş ve 2–3 yarım diş. Diş macununu sürerken uçtaki ilk 2 dişi boş bırakın. Sıra: kes, çapak al, paftayla diş aç, boru anahtarıyla sık.

Plastikte malzemeye göre: ABS atık ve havalandırma, basınçsız 180 °F'a kadar, solvent çimentosu; PE esnek, iki hortum kelepçesiyle; PVC sert, solvent çimentosu; CPVC sıcak-soğuk su, 100 psig'de 180 °F. PVC/CPVC'de boru dik kesilir, çapak alınır, astar ve yapıştırıcı sürülür, ek parçasına sokulup çeyrek tur döndürülür, bir dakika tutulur.

Sahada neden önemli?

Doğru malzeme ve çap: yanlış boru kaçak, basınç kaybı, verimsizlik demektir.

Temiz işçilik: çapak ve oksit pulu kompresöre ve hassas kontrol elemanlarına gider; azot süpürmesi bu yüzden vardır.

Güvenlik: lehim, havşa, diş ve sabitleme kuralları yüksek basınçta patlamayı ve gaz kaçağını önler.

Ek malzeme: sohbet, test

Boru türleri, lehim sınırı ve bağlantı yöntemleri tek sayfada: aşağıdaki infografiği yazdırıp atölyeye asabilirsiniz.

Mini test

1) ACR borusu ile nominal boru nasıl ölçülür? — ACR dış çapla, nominal iç çapla. 2) Yumuşak-sert lehim sınırı? — 842 °F. 3) Sert lehimde oksit için ne yapılır? — 1–2 psig kuru azot süpürmesi. 4) NPT koniklik? — ft başına 3/4 inç. 5) Sıkıştırmalı bağlantıda Teflon neden yok? — Yüksüğün oturmasını bozar, kaçak yapar.

Bir sonraki bölüm: Kaçak bulma, vakumlama ve sistem temizliği; mikron dünyası.

Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 2. dersinin 4. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.