Ders 2 · Bölüm 6: Soğutucu akışkan ve yağ kimyası — ozon, aileler, geri kazanım

Soğutucu gaz sistemin kanıdır; yağ da eklemlerinin yağıdır. İkisini yanlış seçerseniz kompresör yanar, doğru seçip havaya salarsanız gökyüzü delinir. Bu bölüm gazların ailelerini, yağları ve gazı çevreye bırakmadan yönetme kurallarını anlatıyor. Sayılar ders notlarındaki gibi.

Gökyüzündeki şemsiye: ozon

Ozon, üç oksijen atomlu bir moleküldür; soluduğumuz oksijen iki atomludur. Yerden 7 ile 30 mil yukarıdaki stratosferde bir şemsiye gibi durur ve güneşin zararlı morötesi ışınlarını keser. Yere yakın troposferdeki ozon ise kirleticidir, sis yapar.

Eski gazlardaki klor yukarı çıkınca güneş ışığı onu serbest bırakır. Ders notlarına göre tek bir klor atomu 100.000 ozon molekülünü yok edebilir. Üç ölçü: ODP (ozon tüketme potansiyeli), GWP (küresel ısınma potansiyeli; karbondioksit eşittir 1) ve TEWI (gazın doğrudan sızması artı cihazın harcadığı elektrikten gelen dolaylı ısınma).

Akışkan aileleri

CFC: klor, flor, karbon. Ozona en çok zarar veren aile; üretimi 1995 sonunda durdu. Örnek: R-11, R-12. HCFC: hidrojen de var, zararı daha az ama klor taşıdığı için kademeli yasaklı. Örnek: R-22, R-123. HFC: klor yok, ODP sıfır; ozona dokunmaz ama ısınmaya katkısı var. Örnek: R-134a, R-32, R-410A.

HFO: karbonlar arasında çift bağlı yeni nesil; ODP sıfır, GWP çok düşük. Örnek: HFO-1234yf, HFO-1234ze. HC: yalnız hidrojen ve karbon; doğaya zararsız ama çok yanıcı (A3). Örnek: R-290 propan, R-600a izobütan. Yanıcı olduğu için miktar sınırı vardır: ev tipi buzdolabı ve oda klimasında R-290 en fazla 150 gram, ticari dolaplarda R-600a en fazla 57 gram.

Azeotrop ve zeotrop karışımlar

Bazı gazlar birkaç gazın karışımıdır. Azeotrop (500 serisi) karışım tek bir saf gaz gibi davranır; belirli basınçta tek kaynama sıcaklığı vardır (R-500, R-502, R-507). Zeotrop ve yakın azeotrop (400 serisi) karışımlarda bileşenler farklı sıcaklıklarda kaynar; buna glide, yani sıcaklık kayması denir.

Fraksiyonlaşma: karışım kaçarsa ya da tüpten gaz halinde çekilirse hafif bileşenler önce gider, oran bozulur. Kural: 400 serisi karışımlar tüpten her zaman sıvı olarak alınır.

Hangi yağ hangi gazla

Mineral yağ: petrol kökenli; CFC ve HCFC ile (R-12, R-22). Alkilbenzen: sentetik; HCFC ve karışımlarıyla (R-22, R-401A). POE (poliol ester): HFC ve HFO ile (R-134a, R-404A, R-407C, R-410A); havadaki nemi sünger gibi çeker, kutusu açık kalmaz. PAG: otomobil klimalarında R-134a ile.

Geri kazanım, geri dönüşüm, ıslah

Geri kazanım: gazı hiçbir işlem yapmadan sistemden çekip onaylı tüpe almak. Geri dönüşüm: çekilen gazı yağ ayırıcı ve filtrelerden geçirip nem, asit ve pislikten arındırmak; çoğunlukla sahada yapılır. Islah: gazı fabrikada damıtmayla sıfır gaz kalitesine getirmek; AHRI 700 saflık standardına ulaşması ve analizle onaylanması gerekir.

Geri kazanım tüpleri ve yüzde 80 kuralı

Geri kazanım tüpü gri gövdeli, sarı kapaklıdır ve DOT onaylı olmalıdır. Üzerindeki dara ağırlığı tüpün boş ağırlığıdır. Yüzde 80 kuralı: tüp sıvıyla hacminin en fazla yüzde 80'ine kadar doldurulur; kalan yüzde 20 genleşme payıdır. Isındığında sıvı genleşir; pay yoksa tüp patlar.

EPA kuralları ve sertifika

Soğutucu gazı bilerek havaya salmak yasaktır ve ağır cezası vardır. Her teknisyen sınavla sertifika alır: Type I küçük ev aletleri, Type II yüksek basınçlı cihazlar, Type III düşük basınçlı cihazlar, Universal hepsi. Küçük ev aleti: fabrikada sızdırmaz kapatılmış, içinde 5 lb (2,27 kg) ya da daha az gaz bulunan cihaz; ev buzdolabı, pencere kliması gibi.

Retrofit: R-22'den R-407C'ye

Adımlar: R-22 çalışırken basınç ve sıcaklıkları kaydet. Mineral yağı boşaltıp POE koy; kalan mineral yağ yüzde 5'in altına inmeli. R-22'yi geri kazanım cihazıyla tüpe çek. Filtre kurutucuyu R-407C ve POE ile uyumlu yenisiyle değiştir. Derin vakum (yaklaşık 500 mikron) ve kaçak kontrolü. R-407C'yi tüpten sıvı olarak şarj et; miktar eski R-22 şarjının yüzde 80–90'ı. Çalıştır, değerleri kontrol et, cihaza yeni gaz ve yağ etiketini yapıştır.

Sahada neden önemli?

Gökyüzü: gazı havaya salmamak ozon deliğini ve ısınmayı frenler; yasa da bunu ister.

Kompresör ömrü: doğru gaz-yağ eşleşmesi nemi ve asidi uzak tutar, motor yanığını önler.

Can güvenliği: propan ve izobütanla çalışırken yangın ve patlama riski bilinçle yönetilir.

Ek malzeme: sohbet, test

Akışkan aileleri, yağ eşleşmeleri ve geri kazanım kuralları tek sayfada: aşağıdaki infografik bölümün özeti.

Mini test

1) İyi ozon hangi katmanda? — Stratosfer. 2) Bir klor atomu kaç ozon molekülü yok eder? — Yaklaşık 100.000. 3) Zeotrop karışım neden sıvı şarj edilir? — Fraksiyonlaşmayı önlemek için. 4) Geri kazanım tüpü en fazla ne kadar dolar? — Yüzde 80. 5) Küçük ev aleti en fazla kaç lb gaz içerir? — 5 lb.

Bir sonraki bölüm: Sistem şarjı; buhar ve sıvı şarj, kızgınlık ve aşırı soğuma yöntemleri.

Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 2. dersinin 6. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.