Ders 4 · Bölüm 3: Motor kontrolleri — röle, kontaktör, yol verici, koruma, VFD
Motor kendi kendine çalışmaz; biri ona yol verir, biri korur, biri durdurur. Bu bölüm motorun etrafındaki o anahtarları anlatıyor. Sayılar ders notlarındaki gibi.
Motor kontrolü: yol verme ve durdurma
Odanın ışığını anahtarla açarız; motorların da otomatik anahtarları vardır. Oda ısınınca termostat kontrol cihazına küçük bir sinyal yollar, kontaklar kapanır, elektrik motora gider. Oda soğuyunca sinyal kesilir, kontaklar açılır, motor durur.
Röle, kontaktör, yol verici
Röle 20 amperden az akım çeken cihazları kontrol eder; küçük bir manyetik bobini vardır; bozulunca tamir edilmez, değiştirilir. Kontaktör rölenin büyük kardeşidir, 20 amperden fazla çeken motorlar içindir; kontakları, yayları ve bobini değiştirilerek tamir edilir. Yol verici (starter), üstüne aşırı yük koruması eklenmiş kontaktördür: hem çalıştırır hem motorun yanmasını önler.
Motor koruma
Evdeki sigorta yalnız kabloyu korur, motorun hassas sargısını koruyamaz. İç koruma motor üretilirken sargının içine konan sıcaklık sensörüdür; motor ısınınca elektriği keser. Dış koruma kontaktör ya da yol vericiye takılır. Termik koruma akımın ısısını ölçer: metal şerit bükülür ya da alaşım erir. Manyetik aşırı yük rölesi ısıdan etkilenmez, doğrudan akımın manyetik kuvvetini ölçer; sıcak çatıda bile doğru çalışır.
Kilitli rotor akımı ve tam yük akımı
Tam yük akımı (FLA) normal hızda sürekli çekilen akımdır. Kilitli rotor akımı (LRA) ilk döndüğü andaki dev kalkış akımıdır: LRA eşittir 5 çarpı FLA. Normalde 5 amper çeken motor kalkışta bir anlığına 25 amper çeker; hızlanınca düşer.
Kalkış rölesi türleri
Akım rölesi kalkıştaki yüksek akımı hisseder: mıknatıs güçlenir, kontak kapanır, kalkış sargısına elektrik gider; akım düşünce kontak açılır. Potansiyel rölesi motor döndükçe ürettiği karşı gerilimi okur; motor yaklaşık 3/4 hıza gelince bobin tetiklenip kalkış parçasını çıkarır. PTC hareketsiz bir elektronik dirençtir: soğukken akımı geçirir, bir saniyeden kısa sürede ısınınca direnci fırlar ve kalkış sargısını devreden çıkarır.
Yumuşak yol verme ve frekans dönüştürücü
Büyük motor aniden kalkınca şebekeye yüklenir, ışıklar kırpışır. Yumuşak yol verme hızı yavaşça artırır. Frekans dönüştürücü (VFD) üç parçadır: doğrultucu şebekeyi doğru akıma çevirir, filtre pürüzsüzleştirir, evirici istenen frekansta motora verir. Motor yalnız gereken hızda döner, dev kalkış akımı olmaz, elektrik tasarrufu büyüktür.
Sahada neden önemli?
Güvenlik: aşırı akım ve ısınma önlenir, kablo ve motor yangını çıkmaz.
Tasarruf: kontrolörler ve VFD motoru gereksiz tam güçte çalıştırmaz.
Ömür: ani dur-kalk yıpranması azalır, motor ve cihaz uzun yaşar.
Ek malzeme: sohbet, test
Sohbet olarak dinle: "Motor kontrolleri" (iki sunucu) →Kendini sına: Motor kontrolleri testi →
Mini test
1) Röle ile kontaktör farkı? — 20 amper altı ve üstü; kontaktör tamir edilir. 2) LRA, FLA'nın kaç katı? — Yaklaşık 5. 3) Yol vericiyi kontaktörden ayıran? — Dahili aşırı yük koruması. 4) Isıdan etkilenmeyen koruma? — Manyetik aşırı yük rölesi. 5) PTC nasıl çalışır? — Soğukken geçirir, ısınınca direnci fırlar, sargıyı çıkarır.
Bir sonraki bölüm: Elektrik motorlarında arıza tespiti; C-S-R ölçümü, megohmetre, kondansatör testi.
Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 4. dersinin 3. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.
