Ders 4 · Bölüm 4: Elektrik motorlarında arıza tespiti — sargı ölçümü, megohmetre, kondansatör

Motor çalışmıyor, ses çıkarıyor ya da sigorta attırıyor. Bu bölüm sorunun mekanik mi, elektriksel mi olduğunu ve hangi aletle bulunacağını anlatıyor. Sayılar ders notlarındaki gibi.

Mekanik arızalar: yatak, mil, titreşim

Yataklar yağsız kalınca, içine pislik girince ya da kayış fazla sıkılınca bozulur. Kaymalı yatak bozulunca kilitlenir ya da sarkar; rotor mıknatıs merkezinden kayar, motor hiç dönmez. Rulman bozulunca belirgin ses çıkarır.

Kasnağı çıkarırken çekiçle doğrudan mile vurulursa milin ucu ezilir, bir daha kasnaktan geçmez; araya daha ince bir mil koyup yumuşak çekiç kullanılır. Titreşim: kirli fan, kompresöre sıvı girmesi, hizasız kasnak, aşırı gergin kayış.

Elektriksel arızalar

Açık sargı: bakır tel kopmuştur, elektrik akmaz, motor hiç çalışmaz. Kısa devre: yalıtımı zedelenen teller birbirine değer, direnç düşer, akım artar, motor ısınır, şalter atar; kalkış sargısında kısa devre varsa motor dönmeye başlayamaz. Toprak kaçağı: sargı teli motorun metal gövdesine değer, gövdeye elektrik geçer.

Ohmmetreyle sargı ölçümü: C, S, R

Tek fazlı motorda üç uç vardır: C (ortak), S (kalkış), R (çalışma). C ile R arası en düşük direnç (örneğin 2 ohm), C ile S arası orta (3 ohm), R ile S arası en yüksek (2 artı 3 eşittir 5 ohm), çünkü akım iki sargıdan birden geçer. Kural: en yüksek direncin okunduğu iki ucun dışında kalan üçüncü uç C'dir. Ekranda sonsuz görünüyorsa sargı kopuktur.

Megohmetre ve toprak testi

Gövdeye kaçak için normal ohmmetre yetmez; megohmetre 500 volt doğru akım üretip yalıtımı sınar. Bir uç terminale, öbür uç boyası kazınmış gövdeye. Sağlam sargı en az 100 megohm; 100 ile 50 arası nem var, 20'nin altı kirlilik ve yalıtım bozulması. Standart ohmmetrede R çarpı 10.000 kademesinde ibre ortaya gelirse motoru çalıştırmak tehlikelidir. Vakum altındaki sargıya megohmetre uygulanmaz.

Kondansatör testi ve kuralları

Dokunmadan önce boşalt: yalıtkan saplı penseyle 20.000 ohm, 5 watt direnç üzerinden uçlar birleştirilir. Ohmmetre R çarpı 100 ya da 1000 kademesinde: ibre önce hızla sıfıra gider, sonra yavaşça sonsuza döner. Hiç kıpırdamazsa açık devre, geri dönmezse kısa devre.

Çalışma kondansatörü yağ dolu metal kutudadır, ısınınca şişer; üstündeki işaretli uca güç kablosu bağlanır, yoksa kutuya kısa devrede motor sargısı üzerinden akım geçip motoru yakar. Kalkış kondansatörü kuru tip, plastik kutudadır; aşırı yüklenince lastik tıpası kabarır.

Kalkış rölesi ve hermetik kompresör

Santrifüj anahtar yüzde 75 hızda açılıp kalkış sargısını çıkarır. Takılı kalırsa sargı hep devrede kalır, motor fazla akım çeker, koruma atar. Motor yalnız hırıldıyor ve dönmüyorsa kalkış anahtarı, röle ya da sargılar arızalıdır.

Hermetik kompresör motoru kapalı çelik gövdede, gazın içinde çalışır; gözle görülmez, sesi boğuk gelir. Arıza dışarıdaki C, S, R terminallerinden ölçülür. İçeride bir parça kırılsa bile dışarıdan kilitlenmiş görünür; hermetik motor tamir edilmez, kompresör bütün olarak değiştirilir.

Sahada neden önemli?

Gereksiz değişim: motor mu bozuk, fan mı sıkışmış; doğru teşhis sağlam motoru kurtarır.

Can güvenliği: kaçak ve aşırı ısınma önceden yakalanır, çarpılma ve yangın önlenir.

Süreklilik: arıza hızlı çözülür, ısıtma ve soğutma durmaz.

Ek malzeme: sohbet, test

Mini test

1) En yüksek direnç hangi uçlar arasında? — R ve S. 2) Yalıtım testinde alet ve alt sınır? — Megohmetre, en az 100 megohm. 3) Kondansatöre dokunmadan önce? — 20.000 ohm 5 watt dirençle boşalt. 4) Kaymalı yatak bozulunca? — Kilitlenir ya da sarkar, motor dönmez. 5) Kasnak çıkarırken mil nasıl korunur? — Araya ince mil, yumuşak çekiç.

Ders 4 burada bitiyor. Bir sonraki ders: Ticari soğutma; evaporatörler, kondenserler, kompresörler, genleşme elemanları.

Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 4. dersinin 4. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.