Ders 5 · Bölüm 4: Genleşme elemanları — TXV, elektronik valf, kılcal boru

Yüksek basınç tarafıyla alçak basınç tarafını ayıran iki sınır var: kompresör ve genleşme elemanı. Bu bölüm ikinci sınırı anlatıyor. Sayılar ders notlarındaki gibi.

Genleşme elemanı ne yapar

İki iş: basıncı düşürür ve akışı ölçer. Bahçe hortumunun ucunu parmağınızla sıkınca su fışkırır; akışkan da dar delikten geçerken genleşir. Ders notlarındaki örnek: valfe 110 °F ve 180 psig giren sıvı, çıkışta 3 psig ve eksi 8 °F. Bu yüzden valfin bir yanı sıcak, öbür yanı karlıdır. İkinci iş: evaporatöre ne az ne çok, tam gereken akışkanı vermek.

Termostatik genleşme valfi: üç basınç

TXV evaporatör çıkışındaki kızgınlığı ölçüp akışı kendi ayarlar. Diyaframa üç kuvvet etkir: hissedici ampul basıncı valfi açar; evaporatör basıncı ve kızgınlık yayı valfi kapatır. Denge: ampul basıncı eşittir evaporatör basıncı artı yay basıncı.

Ampul emiş borusuna sıkıca bağlanır, içinde özel sıvı var. Boru ısınınca sıvı buharlaşır, basınç artar, diyaframı iter, valf açılır, evaporatöre daha çok akışkan gider. Fabrika ayarı 8–12 °F kızgınlık. Ayar vidası saat yönünün tersine çevrilince yay gevşer, valf açılır, kızgınlık düşer; saat yönünde tersi. Yarım ya da bir tur çevirip 15 dakika bekleyin.

İç ve dış dengeleme

Evaporatör kısaysa valf basıncı kendi içindeki porttan okur: iç dengeleme. Evaporatör uzunsa ya da dağıtıcı varsa boyunca basınç düşer; o zaman dış dengeleme şart. Sınırlar: klimada 3 psig, orta sıcaklık soğutmada 2 psig, düşük sıcaklıkta 1 psig düşüş. Dış dengeleme hattı ampulden hemen sonra emiş borusuna bağlanır; valf girişteki yüksek değil, çıkıştaki gerçek basıncı hisseder, gereksiz kapanmaz.

Elektronik genleşme valfi

Yay ve ampul yerine adım motoru ve elektronik kontrolör. Termistörler evaporatör giriş ve çıkışını okur, kızgınlık anında hesaplanır; PID algoritması karar verir. Motor her sinyalde minicik bir adım atar (3,6 derece ya da 0,0000783 inç), saniyede 200 adım. Işık dimmeri gibi binlerce hassas kademe.

Otomatik genleşme valfi

Kızgınlığı değil sabit evaporatör basıncını korur. Basınç düşünce açılır, yükselince kapanır; TXV'nin tersi davranır. Dolaba sıcak ürün konup yük artınca emiş basıncı yükselir, AXV kapanır, evaporatör aç kalır; yük düşünce açılır, aşırı düşerse kompresöre sıvı kaçar. Dondurma makinesi ve su sebili gibi yükü sabit küçük cihazlarda.

Kılcal boru ve sabit orifis

Hareketli parçası yok; çok dar bakır boru. Sürtünmeyle basınç düşer; uzun hortumun ucunda basıncın düşmesi gibi. Cihaz durunca vana olmadığından basınçlar eşitlenir, kompresör rahat kalkar. Ev buzdolaplarında; deliği dar olduğundan pislik, lehim kalıntısı ve nemle tıkanır, önüne mutlaka filtre kurutucu konur.

Düşük ve aşırı şarjda davranış

Düşük şarj: evaporatör aç kalır, kızgınlık çok yükselir, emiş düşer, gözetleme camında kabarcık. Kılcal boruya gaz eklenince dengelenmesi en az 15 dakika. Aşırı şarj: kılcal boruda yüksek kondenser basıncı fazla sıvı fışkırtır, kızgınlık 0 °F'a iner, kompresöre sıvı yürür. TXV kızgınlığı korumaya çalışır ama aşırı kafa basıncı valfi düzensizleştirir.

Sahada neden önemli?

Kompresörü korur: akışı doğru ayarlayıp sıvı gitmesini önler.

Verim: evaporatör yüzeyini tam dolduran akış, en az elektrikle en çok soğutma.

Değişen yüke uyum: sıcak ürün ya da sıcak gün gelince akışkanı kendi ayarlar.

Ek malzeme

Bu bölümün ek malzemesi: ders notlarından üretilen özet, sohbet ve test.

Mini test

1) Genleşme elemanının görevi? — Basıncı düşürmek ve akışı ayarlamak. 2) TXV'yi açan tek kuvvet? — Hissedici ampul basıncı. 3) Dış dengeleme ne zaman? — Evaporatörde belirgin basınç düşüşü varsa. 4) Yük artınca AXV? — Kapanır, evaporatörü aç bırakır. 5) Kılcal borulu cihaz durunca? — Basınçlar eşitlenir, kalkış kolaylaşır.

Bir sonraki bölüm: Yardımcı bileşenler; alıcı, filtre kurutucu, akümülatör, regülatörler.

Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 5. dersinin 4. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.