Ders 7 · Bölüm 3: Hava dağıtımı — fanlar, kanallar, menfezler, balans

Soğutulan hava odaya ulaşmazsa bütün emek boşa gider. Bu bölüm havayı fandan menfeze taşıyan yolu ve bu yolun nasıl ayarlandığını anlatıyor. Sayılar ders notlarındaki gibi.

İyi sistem fark edilmez

Cebri havalı sistemde fan odanın havasını alır, şartlandırır ve geri gönderir. Ders notlarına göre doğru kurulmuş sistemde odada hava akımı ve ses hissedilmez, sıcaklık dalgalanmaz; insanlar sistemin varlığını fark etmez. Hava ağırdır: 3 tonluk sistem ton başına 400 cfm ile dakikada 1200 ft³, yaklaşık 90 pound hava taşır; bu saatte 5400, günde 129.600 pound eder. Fan bu yükü filtre, serpantin, kanal ve menfezlerin direncine karşı itmek zorundadır.

Kanaldaki basınçlar

Kanal basıncı psi ile ölçülemeyecek kadar küçüktür; inç su sütunu (in. WC) kullanılır: 27,7 inç su eşittir 1 psi, yani 2,31 ft. Ortalama konut kanalı 1 in. WC'yi geçmez. Üç basınç vardır: statik basınç kanal duvarlarını balon gibi iter, hız basıncı akan havanın itişidir, ikisinin toplamı toplam basınçtır. Bunlar manometre ve pitot tüpüyle ölçülür, hava hızı anemometreyle bulunur. Kural basit: hız (ft/dak) çarpı kanal kesiti (ft²) eşittir cfm.

Fanlar ve motor akımı

Pervane tipi fan çok havayı düşük basınçla taşır ama gürültülüdür; egzoz ve kondenser fanında kullanılır. Sincap kafesi denen santrifüj fan daha çok basınç üretir, sessizdir ve kanallı sistemlerin fanıdır; çarkın üstü fan çıkışına doğru dönmelidir. Bu fanın güzel bir huyu var: motor akımı taşıdığı havayla orantılıdır. Filtre tıkanır ya da kanal daralırsa akım düşer; servis kapağı açık kalırsa hava artar, akım yükselir. Doğrudan akuplajlı fanlar 5 tona kadar yaygındır, hız kademeleri kabaca 1500 ile 800 devir arasındadır.

Kanal düzenleri ve malzemeler

Dört yaygın düzen vardır: plenum, uzatılmış plenum, daralan plenum ve çevre halkası. Uzatılmış plenumda kanal ölçüsü değişmediği için hava sona doğru yavaşlar: 1000 cfm 700 ft/dak ile girer, ilk 200 cfm'lik çıkıştan sonra hız 560, ikinciden sonra 420 ft/dak'ya iner. Daralan plenum geçiş parçalarıyla kanalı küçültüp hızı sabit tutar. Çok büyük kanalda hava yavaşlar, menfezden güçsüz çıkar; çok küçük kanalda hızlanır ve gürültü yapar. Galvaniz sacda numara büyüdükçe sac incelir: 30 numara 0,0157 inç, 22 numara 0,0336 inç. Birleşimler mastikle sızdırmaz yapılır; esnek kanal gergin çekilir, keskin dönüş yaptırılmaz.

Damperler ve zonlama

Her branşmanda ana kanala yakın, kolu görünür bir balans damperi olmalıdır. Kol kanala dikse damper kapalı, akış yönüne paralelse açıktır. Balans damperi bir kez ayarlanıp kilitlenir; zon damperi termostata göre kendiliğinden açılıp kapanır. İki katlı evde üst kat 10 dereceye kadar sıcak olabilir; zonlama bunu çözer. İki eşit zonda her zon kanalı yaklaşık yüzde 50 büyük yapılır; üç ve daha çok zonda yüzde 10–15 büyütme ve bypass kanalı kullanılır. Örnekte 2000 cfm'lik fan yalnız 400 cfm'lik en küçük zon çalışırken bypass 1600 cfm taşımalıdır.

Menfezler, dönüş ve ölçüm

Hava mümkünse dış duvarlara yöneltilir; sıcak hava yerden, soğuk hava tavandan daha iyi dağılır. Dönüş menfezi ile fan arasında en az bir dirsek olmalı ki fan sesi odaya gelmesin. Konutta besleme menfezi için önerilen en yüksek hız 750 fpm'dir. Dönüş menfezinin kullanılabilir alanı panjurlar yüzünden ölçülen alanın yaklaşık yüzde 70'idir: 14×20 inçlik menfez 1,944 ft², kullanılabilir 1,44 ft²; 350 fpm ile yaklaşık 504 cfm. Konutta ölçüm doğruluğu kabaca artı eksi yüzde 20'dir; ölçümler termostat FAN ON konumundayken yapılır.

Sahada neden önemli?

Hızlı teşhis: 7 A çekmesi gereken fan motoru 4 A çekiyorsa tıkanmadan ya da dar kanaldan şüphelenilir.

Ev içi kontrol: halı altında kalmış menfez, kapalı damper, ezilmiş esnek kanal ya da cihaz içinde unutulmuş ikinci filtre en sık sebeplerdir.

Balans: damperler doğru ayarlanınca bir oda üşürken öteki terlemez; sistem sessiz ve dengeli çalışır.

Ek malzeme

Bu bölümün ek malzemesi: ders notlarından üretilen özet, sohbet ve test.

Mini test

1) 1 psi kaç inç su? — 27,7. 2) Statik basınç artı hız basıncı? — Toplam basınç. 3) Filtre tıkanınca fan akımı? — Düşer. 4) Damper kolu kanala dikse? — Damper kapalıdır. 5) Konutta besleme menfezi için en yüksek hız? — 750 fpm.

Bir sonraki bölüm: Klima montajı; kanal, elektrik ve soğutma işleri.

Ders notu: Bu bölüm, HVACR Dersleri dizisinin 7. dersinin 3. bölümüdür. İçerik temel HVAC/R ders notlarından derlenmiştir; sayılar oradaki gibi bırakılmış, saha yorumları bana aittir.