Değer biçmek, değer atfetmek, değerlendirmek: üç ayrı iş

İnsan ve Değerleri (Türkiye Felsefe Kurumu, ilk yayın 1971) küçük bir kitap; kitap satış sayfalarında yüz küsur sayfa görünüyor. Ama sorduğu soru büyük: insanları ve eylemleri neden bu kadar farklı biçimlerde değerlendiriyoruz ve bu değerlendirmelerden hangisi doğru?

Yayıncı tanıtımına göre kitap, değer atfetme, değer biçme ve değerlendirme arasındaki ayrımla başlıyor, ardından doğru değerlendirmenin güçlüğüne geçiyor. Üç etkinliğin tanımı kitabın içinde; ben onları buraya taşımayacağım. Ama ayrımın neden önemli olduğunu sahadan bir benzetmeyle gösterebilirim. Bu benzetme benim, Kuçuradi'nin değil.

Bir müşteri eski bir soğutma ünitesine 'çok değerli' diyebilir: o makineyle yıllarca çalışmıştır. Bir tedarikçi aynı üniteye bir fiyat koyabilir: ikinci el piyasasında şu kadar eder. Bir servis mühendisi ise ünitenin gerçek durumunu, arızanın nedenini ve geri kalan ömrünü doğru kestirmeye çalışır. Üç iş de 'değer' sözcüğünü kullanıyor, ama her biri başka bir iş.

Karışınca ne oluyor? Müşterinin duygusal değeri teknik karar yerine geçiyor ve gereksiz bir onarıma para harcanıyor. Piyasa fiyatı, makinenin gerçek durumunun yerine konuyor ve sağlam bir cihaz hurdaya çıkıyor. Ya da 'ucuz' bir teklif, doğru bir değerlendirmenin yerine geçiyor ve ucuz olan pahalıya patlıyor.

Kuçuradi'nin kitabından aldığım şey bir cevap değil, bir dikkat: 'değerli', 'ucuz', 'iyi' dediğimizde hangi işi yaptığımızı sormak. Doğru değerlendirme ancak bu soruyla başlıyor.

Not: Bu yazı, kitabın yayıncı tanıtımına ve kamuya açık kaynaklara dayanır; kitabı sayfa sayfa aktarmaz. Sahadan yaptığım benzetmeler ve yorumlar bana aittir; Kuçuradi'nin kendi ifadeleri için kitabın kendisine bakmak gerekir.

Kaynak: İoanna Kuçuradi, İnsan ve Değerleri, Türkiye Felsefe Kurumu (ilk yayın 1971; Aralık 2003 baskısı); kitaba ilişkin kamuya açık tanıtım ve özetler.