Görelilik de değil, mutlakçılık da değil: üçüncü bir yol

Yayıncı tanıtımına göre İnsan ve Değerleri, insanların ve eylemlerin neden farklı biçimlerde değerlendirildiğini açıklamaya çalışıyor ve değerlendirme olgusuna, görelilik–mutlakçılık seçenekleri dışında bir ışık tutmayı deniyor. Bu ifadeyi kendi dilimle açmaya çalışıyorum.

Görelilik, 'her şey bakana göre' diyen tutum: iyi, kötü, doğru, yanlış, herkesin kendi penceresinden. Mutlakçılık ise bunun karşısında, tek bir ölçüt olduğunu ve herkesin ona uyması gerektiğini söyleyen tutum. İkisi de cazip: birincisi hoşgörülü görünüyor, ikincisi net.

Sahada iki ucu da duyarız. 'Herkes kendi bildiğini yapsın' diyen ustayı, hatalı bir uygulamayı da 'onun yöntemi' diye savunurken görürüz. 'Tek doğru, benim yaptığım' diyeni de başka yöntemi hiç dinlemeden, kendisine yeni bir şey öğretemeyecek hâle gelirken görürüz. İki durumda da bir değerlendirme yapılmıyor: biri değerlendirmeyi bırakıyor, öteki hazır bir ölçüyü yapıştırıyor.

Kamuya açık özetler kitabın izlediği yolu, değerlendirme etkinliğine antropolojik bir yaklaşımla bakmak olarak anlatıyor; yani değerlendirmenin, insanın ne olduğunu ve neler yapabildiğini anlamaya çalışan bir bilgiye dayanması gerektiğini söylüyor. Bu bilginin ayrıntısı kitabın konusu; ben onu kendi başıma özetlemeye kalkmıyorum.

Benim aldığım ders daha sade: 'bana göre' demek de, 'mutlaka böyle' demek de bir değerlendirmeyi atlamak. Önce durumu ve insanı anlamaya çalışmak gerekiyor. Zor, uzun iş. Ama doğru değerlendirmenin güçlüğü, kitabın anlattığı da bu.

Not: Bu yazı, kitabın yayıncı tanıtımına ve kamuya açık kaynaklara dayanır; kitabı sayfa sayfa aktarmaz. Sahadan yaptığım benzetmeler ve yorumlar bana aittir; Kuçuradi'nin kendi ifadeleri için kitabın kendisine bakmak gerekir.

Kaynak: İoanna Kuçuradi, İnsan ve Değerleri, Türkiye Felsefe Kurumu (ilk yayın 1971; Aralık 2003 baskısı); kitaba ilişkin kamuya açık tanıtım ve özetler.