Doğayı korumaya bir, tahrip etmeye otuz dolar: zararlı teşvikler

Prof. Dr. Levent Kurnaz, 20 Ekim'de Son Buzul Erimeden bülteninde doğaya ve iklime zarar veren kamu teşviklerini ele alıyor. BM Genel Sekreteri Guterres 16 Ekim'de Erivan'daki konuşmasında fosil yakıtlara verilen destekleri "intiharı desteklemek" diye niteledi. BM tahminine göre bu tür teşvikler yılda yaklaşık 2,6 trilyon dolar; doğayı korumak ya da onarmak için harcanan her 1 dolara karşılık doğayı bozan faaliyetlere yaklaşık 30 dolar gidiyor.

2,6 trilyon dolar nasıl okunmalı?

Kurnaz, bu toplamın tamamının orman kesmeye ya da denizi kirletmeye verilmediğini, tarım, enerji ve balıkçılık gibi sektörlerde çevre zararını hesaba katmayan teşviklerin de içinde olduğunu açıklıyor. Örneğin su kıtlığı olan bir bölgede su tüketimini artıran tarım desteği çiftçiye kâr sağlayabilir, ama yeraltı suyunu tüketiyor ya da sulak alanı kurutuyorsa toplumun toplam maliyeti çok daha yüksek olur.

Ülkeler 2022'de bu teşvikleri 2030'a kadar yılda en az 500 milyar dolar azaltmaya ya da başka alanlara yönlendirmeye söz vermişti; Guterres ilerlemenin çok az olduğunu söyledi. Ekim başında 130'dan fazla şirket ve finans kuruluşu da hükümetlere teşvikleri yeniden düzenleme çağrısı yaptı. Kurnaz'a göre bu çağrı dikkat çekici, çünkü doğayı koruyan bir şirket, rakibinin çevre maliyetini ödemediği bir piyasada zor durumda kalıyor. Kurnaz, devlet parası doğa kaybını büyütmeye devam ederken koruma bütçelerinin hep geride kalacağını, önce doğayı bozmak için para vermeyi bırakmak gerektiğini yazıyor.

COP17'de para nerede?

19-30 Ekim'de Erivan'da toplanan COP17, 2022'de kabul edilen Kunming-Montreal Küresel Biyolojik Çeşitlilik Çerçevesi'nin ilk büyük topluca değerlendirmesi. Çerçeve, 2030'a kadar kara ve deniz alanlarının en az yüzde 30'unun korunmasını ve doğa için yılda en az 200 milyar dolar seferber edilmesini, bunun 30 milyar dolarının uluslararası kamu finansmanı olmasını hedefliyor. OECD'nin Ekim 2026 değerlendirmesine göre küresel biyolojik çeşitlilik finansmanı 2023-2025 arasında yılda yaklaşık 74,9 ile 92,4 milyar dolar; Kurnaz, kapsam ve yöntem farkları nedeniyle bunun kaba bir karşılaştırma olduğunu belirterek hedefin yarısına bile ulaşılmadığını yazıyor.

Kurnaz, iklim finansmanının salım azaltımı ve uyuma, biyolojik çeşitlilik finansmanının ise ekosistem ve türlerin korunması, onarılması ve sürdürülebilir kullanımına gittiğini, ikisinin kesiştiği projelerin de bulunduğunu hatırlatıyor. Ona göre COP17'nin başarısı yalnızca açıklanacak yeni finansmanla değil, zararlı teşviklerin değiştirilmesi için atılacak adımlarla da ölçülmeli.

Bültenin diğer başlıkları

Adana'daki Akyatan Lagünü'nde, Çukurova Üniversitesi'nden Prof. Dr. Fatma Çevik'e göre tarımsal drenajla gelen azot ve fosfor ötrofikasyona yol açıyor; oksijen bazı yerlerde gece sıfıra düşüyor ve lagün kendi kendini besleyen bir kirlilik döngüsüne girmiş durumda. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'ne göre 2026 su yılında Türkiye'ye ortalama 741,6 milimetre yağış düştü; bu, 573,4 milimetrelik normalin %29 üzerinde ve son 66 yılın en yükseği. Kurnaz, bilim kutusunda bol yağışın kullanılabilir suyun güvence altında olduğu anlamına gelmediğini anlatıyor. İstanbul'da 14-15 Ekim'deki şiddetli yağışta en az dört kişi öldü, 1.277 su baskını ve 15 heyelan yaşandı; Beykoz'da bir günde metrekareye 255 ile 273 kilogram arasında yağış ölçüldü. AB Konseyi 12 Ekim'de COP31 ve COP17 tutumunu kabul ederek 1,5 derecenin aşılmasının muhtemel olduğunu açıkça kabul etti; Kurnaz ayrıca Guterres'in konuşmasında anılan bir Global Witness raporuna göre TPAO'nun doğal gaz üretimini neredeyse üç katına çıkarmayı planladığını aktarıyor.

Kaynak: Levent Kurnaz, “Doğayı Korumaya Bir, Tahrip Etmeye Otuz Dolar”, Son Buzul Erimeden, 20 Ekim 2026. Bu yazı, bültendeki yazının yorum katılmadan özetlenmiş hâlidir; görüşler, değerlendirmeler ve aktarılan veriler yazarına aittir. Yazının tamamı kendi sayfasında.