Gezegenin kan tahlili: Dokuz değerden yedisi kırmızıda, yeşilde kalan tek değer ozon
Prof. Dr. Levent Kurnaz, Son Buzul Erimeden'deki son yazısında gezegenin durumunu bir kan tahliline benzetiyor. Dokuz değerden yedisi referans aralığının dışındaysa ve her yıl biraz daha kötüleşiyorsa, doktor size “biraz dikkat edin” demez. Yazının dayandığı kaynak, Potsdam İklim Etki Araştırmaları Enstitüsü'nün 21 Eylül'de New York İklim Haftası'nda açıkladığı 2026 Gezegen Sağlığı raporu. Altmıştan fazla bilim insanının hazırladığı, serinin üçüncü raporu.
Dokuz sınır şunlar: iklim değişikliği, biyosferin bütünlüğü, orman ve doğal alan kaybı, tatlı su döngüsü, azot ve fosfor döngüleri, okyanus asitlenmesi, hava kirliliği, yeni kimyasallar ve ozon tabakası. Kurnaz'ın aktardığına göre bunlardan yedisi aşılmış ve aşılan yedisinin hepsi kayıtlardaki en kötü seviyesinde. Isınmanın hızı da artmış: 2016–2025 arasında on yılda 0,30 derece; uzun dönem ortalaması 0,19'du. Deniz sıcak hava dalgası günleri 1991'den bu yana üç katına çıkmış.
Rapor doğanın tamponuna da dikkat çekiyor. Okyanuslar ve karalar, insanın saldığı karbondioksitin yaklaşık yarısını yutuyordu. Rapor kara yutaklarında duraklama işaretleri görüyor: kuraklık, sıcak dalgası ve yangın, karbon tutan alanları karbon salan alanlara çeviriyor. Kurnaz'ın Türkiye notu tam burada: net sıfır planlarımız ormanların tuttuğu karbona yaslanıyor; artan yangın ve kuraklık bu hesabı zorlayabilir.
Kurnaz'ın Türkiye'ye dair diğer notları: Kişi başına düşen tatlı su yaklaşık 1.200 metreküp ve azalıyor. 2021'de Marmara'yı kaplayan müsilaj, azot ve fosfor döngüsünün bozulmasının gözümüzün önündeki örneği. Fırat ve Dicle havzası ise suyun sınır ötesi bir paylaşım meselesi olduğunu hatırlatıyor.
Peki yeşilde kalan tek değer neden ozon? Kurnaz cevabı veriyor: 1987'deki Montreal Protokolü. Ozonu incelten gazlar yasaklandı, sınır güvende kaldı; üstelik aynı adım ısınmanın bir kısmını da önledi.
Kurnaz'ın en önemli uyarılarından biri, bir sınırı düzeltirken başka bir sınırı bozma riski. Aktardığı bir çalışmaya göre karada uygulanan bazı iklim önlemleri beş sınırda aşımı azaltırken tatlı su sınırındaki aşımı yüzde 94 artırabiliyor; işin içine beslenme değişikliği ve gıda israfının azaltılması da girince beşinde birden iyileşme görülüyor.
Kurnaz yazısını COP31'e bağlıyor: Antalya'da Türkiye, AB üyesi olmayan bir Akdeniz ülkesi ve Küresel Güney'le bağları olan bir ev sahibi olarak salım azaltımını koruma ve uyumla birlikte savunabilir. Kapanış cümlesi: bu kötümserlik değil, verilere dayalı bir gerçekçilik.
Tek bakışta: NotebookLM infografiği
Kaynak: Levent Kurnaz, “Gezegenin Kan Tahlili: Dokuz Sınırdan Yedisi Aşıldı”, Son Buzul Erimeden, 1 Ekim 2026, https://sonbuzulerimeden.substack.com/p/gezegenin-kan-tahlili-dokuz-snrdan · Rapor: Potsdam İklim Etki Araştırmaları Enstitüsü, Planetary Health Check 2026. Rakamlar yazıdan aktarılmıştır. Yorum katılmadan özetlenmiştir. Yazının tamamı kendi sayfasında.
