İklimi kurtarmak için iklimle oynamak: jeomühendislik kaygısı

Prof. Dr. Levent Kurnaz, 11 Ekim'de Son Buzul Erimeden bülteninde, bir gün önce Arktik Çemberi Asamblesi'nde eski İzlanda Başbakanı Katrín Jakobsdóttir'in davetiyle katıldığı yuvarlak masa toplantısını anlatıyor. Toplantının konusu yaklaşan devrilme noktalarıydı; Kurnaz yazıda bu eşikleri ve kendisini ürküten bir yaklaşımı ele alıyor.

Devrilme noktası nedir?

Kurnaz devrilme noktasını, arkaya yatırılan bir sandalyenin ağırlık merkezi belirli bir noktayı geçince devrilmesine benzetiyor: bazı sistemler bir eşiği aştıktan sonra eski durumlarına dönemiyor. Grönland buz tabakasının geri dönüşsüz erimesi, Amazon ormanlarının geniş alanlarda orman niteliğini yitirmesi ve okyanus dolaşımındaki büyük değişiklikler bunun örnekleri. Eşiğin aşılması değişimin hemen tamamlanacağı anlamına gelmiyor; Grönland'ın buzunu kaybetmesi yüzyıllar, hatta binyıllar sürebilir, ama süreci durdurmak artık mümkün olmayabilir.

AMOC çökerse ne olur?

Toplantıda en çok konuşulan konulardan biri Atlantik Meridyonal Devrilme Dolaşımı (AMOC) oldu. Tropiklerde ısınan suları kuzeye taşıyan, Kuzey Atlantik'te soğuyup derine çöken sularla güneye dönen bu dolaşım, Grönland'dan gelen tatlı su ve ısınan yüzey suları nedeniyle zayıflayabiliyor. Bilim insanları bu yüzyılda zayıflama bekliyor; tamamen çöküp çökmeyeceği ise belirsiz. Kurnaz, Potsdam İklim Araştırmaları Enstitüsü'nü (PIK) temsil eden Johan Rockström'ün riskin düşünülenden yakın olabileceğini savunanların tarafına geçmiş göründüğünü ve bunun ciddiye alınması gerektiğini yazıyor.

Kurnaz'a göre AMOC'un çökmesi, küresel ısınmanın ortasında Kuzey Atlantik'in bazı bölgelerinde ciddi bir soğuma; İzlanda'da deniz buzu, balıkçılık, deniz ekosistemleri ve fırtına düzenlerinde değişim; Batı Avrupa'da daha sert kışlar ve tarımsal üretimde etkiler anlamına gelebilir. Türkiye içinse AMOC zayıflamasının sıcaklık, yağış, kuraklık ve su kaynaklarına etkisi henüz yeterli ayrıntıyla bilinmiyor; Kurnaz kuzey Avrupa için yapılan araştırmaların benzerlerinin Türkiye için de yapılması gerektiğini söylüyor.

Jeomühendislik neden ürkütüyor?

Devrilme noktalarının tehdidi, iklim sistemine doğrudan müdahale etme fikrini, yani jeomühendisliği güçlendiriyor. Kurnaz, bu tür müdahalelere karşı olduğu halde farklı görüşleri dinlemeye açık olan Jakobsdóttir'in tutumunu bilimsel tartışmanın gereği olarak görüyor. Karbondioksidi atmosferden uzaklaştırmayı amaçlayan yöntemlerle güneş ışığını geri yansıtmayı amaçlayan yöntemleri ayırıyor ve endişesini ikinci grupta topluyor: bu yöntemler nedeni değil sonuçlardan birini hedefliyor, karbondioksit azalmadığı için okyanus asitlenmesi sürüyor ve küresel ortalamanın düşmesi her bölgede yağışların eski haline döneceği anlamına gelmiyor. Uzun süre uygulanan bir müdahalenin aniden durdurulması ise çok hızlı bir ısınmaya yol açabilir.

Kurnaz asıl korkusunun teknik değil siyasi olduğunu yazıyor. Yaklaşık otuz yıldır süren uluslararası toplantılara rağmen küresel salımlar yeterince hızlı azalmıyor; siyasetçiler ve şirketler gezegeni soğutmanın bir yolunun bulunacağına güvenmeye başlarsa azaltım çabaları zayıflayabilir. Literatürde azaltımın caydırılması (mitigation deterrence) denen bu etki için jeomühendisliğin başarılı olması bile gerekmiyor, başarı beklentisinin oluşması yetiyor.

Kurnaz jeomühendisliğin araştırılmasına itiraz etmiyor; itirazı, salımlar ciddi biçimde azaltılmadan iklim sistemini yönetme fikrinin cazip hale gelmesine. Ona göre iklim sistemi bir termostat değil; bir müdahalenin ne zaman, ne kadar ve kimin kararıyla yapılacağı, başka bir ülkenin yağışlarını azaltırsa sorumluluğu kimin üstleneceği de cevapsız. Kurnaz'ın Reykjavík'ten aklında kalan soru, davranışlarını değiştirmekte zorlanan insanlığın gezegenin iklimini değiştirmeyi yönetip yönetemeyeceği.

Kaynak: Levent Kurnaz, “İklimi Kurtarmak İçin İklimle Oynamak”, Son Buzul Erimeden, 11 Ekim 2026. Bu yazı, bültendeki yazının yorum katılmadan özetlenmiş hâlidir; görüşler, değerlendirmeler ve aktarılan veriler yazarına aittir. Yazının tamamı kendi sayfasında.